Rechten van de natuur: hoe geef je er les over – en waarom is dat belangrijk?

Van een rivier in Nieuw-Zeeland tot een kustmeer in Spanje: steeds meer natuur krijgt eigen rechten. “Net als mensen en bedrijven”, zegt milieujurist Jessica den Outer. Zij wil dit proces versnellen, legt uit waarom dat belangrijk is én vertelt wat er nodig is. “Docenten in de groene sector zijn cruciaal. Zij kunnen als geen ander aansturen op vakmanschap waarin mensen met de natuur samenwerken.”

“De natuur zit boordevol leven. Dat weet iedereen, zeker wie in de groene sector werkt. Maar in de meeste landen ziet de wet natuur toch vooral als een ding, als iets wat mensen gebruiken. Niet als iets wat zelf belangen heeft en waar je in besluitvorming rekening mee moet houden.” Als het aan Jessica ligt, verandert dit zo snel mogelijk. Daarvoor richtte ze de organisatie Rechten van de Natuur op.

“Bestaande milieuwetten beschermen vaak losse soorten of gebieden. Maar ze kijken minder naar het natuur- of ecosysteem: het samenhangende geheel van planten, dieren, water en bodem. Terwijl juist dát vaak onder druk staat.” Jessica pleit ervoor om de rechten van dit soort systemen te erkennen. “Dan krijgen hun belangen een vaste plek in besluiten die hen raken, waardoor ze vaak beter beschermd worden.”

Best practices

Rechtserkenning is geen vage droom, benadrukt Jessica. “Het gebéúrt al – op verschillende manieren. In Ecuador staan de rechten van de volledige natuur bijvoorbeeld in de grondwet.

In Nieuw-Zeeland is de Wanganui-rivier erkend als rechtspersoon. En in Spanje kreeg het zwaar vervuilde Mar Menor-kustmeer rechten na een petitie van 640.000 burgers. In al die gevallen heeft het natuur- of ecosysteem menselijke ‘voogden’ die ervoor zorgen dat zijn belangen eerlijk meewegen in besluitvorming.”

In Nederland heeft de natuur nog geen rechten, maar er zijn wel steeds meer initiatieven die daarom vragen. “Inmiddels staat die rechtserkenning op de agenda in 17 gemeenten”, vertelt Jessica. “Van de Waddenzee en de Maas tot het stadseiland Veur-Lent bij Nijmegen.” Ze hoopt dat de groeiende lappendeken aan lokale initiatieven druk zet op de landelijke politiek om rechten van de natuur in de (grond)wet te verankeren.

Groene sector

Internationale voorbeelden laten zien dat natuur vaak beter beschermd wordt als haar belangen al vroeg meetellen. Wat Jessica extra enthousiast maakt, is dat in meerdere gevallen ook de manier van denken verandert. “Steeds meer mensen zien de natuur dan als onderdeel van hun gemeenschap. Niet als iets wat losstaat van de samenleving, maar als iets wat daarbij hoort. En dat is eigenlijk heel logisch: de natuur vormt de basis voor ons voedsel, ons drinkwater, onze gezondheid en een sterke economie.”

Wat rechtserkenning voor de groene sector betekent? “Voor de landbouw dat de samenwerking met de natuur nóg centraler komt te staan, bijvoorbeeld via regeneratieve of biologische methoden. Voor natuurbeheer dat het belang van ecosystemen minstens zo zwaar meeweegt als dat van recreanten en bedrijven. En voor het beheer van groene ruimte in steden, zoals parken, dat er meer afstemming is op de behoeften van ecosystemen.”

Grote uitdagingen

Niet iedereen staat te springen om een natuur met rechten. Jessica: “Bedrijven kunnen zich bedreigd voelen. Dat zie je bijvoorbeeld in Ecuador. Daar kwam de mijnbouw al snel in protest, uit vrees voor bedrijfsvoering en inkomsten.” Omgaan met zulke weerstand is een uitdaging – en zeker niet de enige. “Zo is het concept van ‘rechten van de natuur’ nog nieuw en daardoor vrij onbekend, ook onder juristen. Dat maakt toepassing lastig.”

Bovendien staan er rond het concept nog veel vragen open. Wat is bijvoorbeeld wel en geen natuur? Hoe bepaal je de grenzen van een ecosysteem? Hoe zorg je dat voogden genoeg mandaat krijgen? En hoe garandeer je dat ze goed gecontroleerd worden – dat er ‘checks and balances’ zijn? “Omdat ‘rechten van de natuur’ zo’n nieuw onderwerp is, zijn er nog niet overal juridische antwoorden op.”

Betrokken onderwijs

“Onze organisatie helpt dat soort antwoorden te vinden”, zegt Jessica. “Zo heeft onze chef juridische zaken onlangs zestien routes naar rechten van de natuur op een rij gezet: van gemeentelijk beleid en inspraaktrajecten tot nieuwe wetgeving, opname in de Grondwet en andere interpretaties van bestaande regels. Er is al heel veel mogelijk – en die mogelijkheden zullen alleen maar toenemen.”

Jessica’s organisatie vergroot verder de bekendheid van de rechten van de natuur én zorgt dat mensen weten hoe zij de rechtserkenning van een natuur- of ecosysteem aan kunnen vragen. “Hiervoor werken we samen met veel partners, ook in het onderwijs. We geven bijvoorbeeld gastlessen en ontwikkelen samen met onderwijsprofessionals workshops, lessen, vakken en oefeningen.”

In één zo’n oefening moeten twee studenten beslissen wat er met een gebied gaat gebeuren. Daarbij vertegenwoordigt één de natuur in dat gebied en één de mensen die ermee te maken hebben. “Dat vereist inleving”, zegt Jessica. “Zo ervaren studenten hoe ze met een natuur- of ecosysteem kunnen samenwerken en zien ze hoe besluitvorming verandert als de belangen van de natuur meewegen.”

Actieve docenten

Docenten kunnen in hun lessen over rechten van de natuur internationale voorbeelden gebruiken, maar ook lokale. “Denk aan een bos of rivier in de regio. Ze kunnen zo’n natuur- of ecosysteem met hun studenten kiezen en dan samen stappen zetten om er rechten aan toegekend te krijgen – met hulp van onze wegwijzer. Zulke ‘praktijkprojecten’ vergroten zowel het begrip van rechten van de natuur als de druk op de politiek.”

Jessica noemt de inzet van docenten cruciaal. “Zij leiden de vakmensen van morgen op en kunnen als geen ander aansturen op een andere manier van denken en doen: verantwoordelijk en duurzaam vakmanschap, waarin professionals respectvol samenwerken met de natuur. Dat nieuwe vakmanschap is onmisbaar – voor een toekomstbestendige groene sector én voor een gezonde samenleving.”

Nieuwsgierig naar de lessen, workshops en oefeningen over rechten van de natuur? Of wil je samenwerken met Jessica den Outer en haar organisatie? Neem contact op met Rechten van de Natuur.